بسمه تعالی

روشهای آموزش زبان فارسی به دانش آموزان دوزبانه

دكتر حسن ستايش

چکيده :

مشكلات تحصيلي كودكان دو زبانه كشورمان از واقعيتهاي تلخي است كه نتايج پژوهشهاي زيادي  بر آن صحه نهاده است . افت هاي تحصيلي و مردوديهاي پي در پي بسياري از دانش آموزان پايه هاي مختلف مدارس مناطق دو زبانه كشورمان ناشي از ناهنجاري هاي آموزشي است كه كودكان اقليتهاي زبانهاي بومي و غير رسمي كشورمان در امر تحصيل با آن مواجه مي شوند . پژوهشها نشان داده اند كه اين قضيه ريشه در مشكلات دو زبانگي دارد . زيرا  “‌ كودك دو زبانه”  در بدو ورود به دوره آموزشي دبستان به دليل تفاوت زبان آموزشي با زبان بومي يا زبان مادري با مشكلاتي دست به گريبان  مي شود  و معلمان نيز در آموزش خواندن و نوشتن ، تفهيم مطالب و حل و فصل مسائل مربوط به يادگيري مفاهيم با نارساييهاي عديده اي از جمله تأخير در زمان آموزش ؛ سرخوردگي عاطفي و احساس خجالت در كودكان  و حتي مقاومت آنان در برابر يادگيري و ... مواجهه مي‌شوند. بنابراين تا زماني كه كودك در زبان آموزشي مهارت كافي پيدا ننمايد ، تعليم و تربيت در او مؤثر نخواهد افتاد.

 براي حل اين مشكل نظريه پردازان زبان آموزي روشهاي گوناگوني براي آموزش زبان دوم به دانش آموزان دو زبانه پيشنهاد كرده اند كه همه آنها را مي توان در ذیل دو روش کلی" آموزش دوزبانه" و "آموزش شناور" قرار داد . آموزش دو زبانه خود به انواع "دو زبانگي كاهشي" و "دوزبانگی افزايشي" تقسيم مي شود. دو زبانگي كاهشي نيز مركب از دو نوع آموزش "انتقال زود خروج " و" انتقال دير خروج" مي باشد و دو زبانگی افزایشی نیز دو نوع " آموزش دوزبانه برای حفظ دو زبان " و آموزش دوزبانه تکاملی " یا  "آموزش دو سويه" را در بر می گیرد. از سوي ديگر آموزش شناور نيز از انواع "آموزش پرورشگاهي "،" شناور نظام مند "، "آموزش غوطه ور" تشكيل مي شود.

ناگفته پیداست که هر يك از روشهاي آموزشي مذکور از مزايا  و معايبي برخوردار است. برخي نيز اساساً با فرهنگ و قوانين كشور ما سازگار نيست زيرا بر اساس نص قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران آموزش در مدارس بايد فقط به زبان فارسي كه زبان رسمي كشور است صورت گيرد و  نمي توان از روشهايي در آموزش زبان استفاده كرد كه در آن زبان رسمي زبان آموزش نيست. اما با مروري بر تمامي اين روشها مي توان به اين نتيجه رسيد كه آموزش دوزبانه كاهشي زود خروج روش مطلوب آموزش زبان فارسی به کودکان دو زبانه است، زيرا اولاً مطالعات نشان داده اند كه در بسياري از موارد، آموزش به زبان مادري براي تقويت توانش هاي  زبان اول و موفقيت در ساير حوزه های درسی و يادگيري زبان دوم سودمند است. ثانياً در روشهاي ديگر  دانش آموزان بیشتر وقت خود را به آموزش زبان مي گذرانند و از اهداف برنامه درسي آن دوره عقب مي مانند . ثالثاً وقتي دانش آموز درسهاي كلاسي خود را به زبان مادري ياد مي گيرد نسبت به آن زبان احساس افتخار و برتري مي كند و فرهنگ بومي وي كه جزء هويت و شخصيت قومي اوست مايه شرمساري نخواهد بود . رابعاً ضمن اينكه تسلط بر بیش از یک زبان در هوش ، خلاقيت و تفكر اهل زبان تاثير بسزايي دارد بین زبانها تعامل به وجود می آید و این تعامل در غني سازي آنها نقش موثری دارد. خامساً با آموزش دو زبانه دوره انتقال زود خروج كه لااقل در مراحل ابتدايي به زبانهاي مادري توجه دارد مي توان گامي در حفظ زبانها برداشت كه در معرض خطر نابودي هستند .

کليد واژه ها: دو زبانگي ، روش هاي زبان آموزي ، آموزش زبان دوم ، آموزش زبان فارسي

 مقدمه

 زبان به عنوان ابزار ارتباط و تعامل اجتماعی در طول تاريخ همیشه نقش عمده ای در وحدت ملی جوامع ايفا نموده است. زبان فارسی كه همانند درخت ستبری سرتاسر هندوچين و ايران و عثمانی را به عنوان زبان فرهيخته سايه گستر بوده است , در صورتي كه حفظ و گسترش آن اهتمام لازم صورت گيرد می تواند در سرنوشت فرهنگ ايرانی و اسلامی تاثير بسزائی داشته باشد.

به علاوه براساس نص قانون اساسي كشورمان زبان فارسي زبان رسمي و ملي ايران است و آموزش رسمی برای تمام کودکان ايرانی با اين زبان شروع می شود( 1 ). به همين دليل اين زبان  به عنوان زبان مشترک و رسمی کشور مان برای جوانان ايرانی حکم کليدی را  دارد که امکان ورود به جامعه و ايجاد زمينه های رشد و ترقی را برايشان مهيا می سازد.

از سوی ديگر طبق سرشماری سال 1375 که جمعيت ایران 6/64 ميليون نفر تخمين زده شده است حدود 60 در صد آن فارسی زبان هستند که در تمام شهرهای مهم و شمال شرق ايران با لهجه هاي مختلف آن تکلم می کنند و 40 درصد بقيه شامل گروههای مختلف اقليت زبانی هستند که از ميان آنها حدود 20 درصد مردم به زبان ترکی با لهجه های مختلف آن سخن می گويند و حدود 8 درصد کرد زبان هستند و 12 درصد بقيه را گويشوران لری گيلکی ، بلوجی ، مازنی ، عربی آسوری و ارمنی تشکيل می دهند . از این رو می توان گفت كه اغلب مناطق ايران جزء مناطق دوزبانه محسوب مي شوند (2)

دو زبانگي يا چند زبانگي به معناي دانستن و به كار بستن دو يا چند زبان متفاوت است به طوريكه فرد بتواند برحسب مورد براي نيازهاي ارتباطي خود از هر يك از آنها استفاده كند . شرايط دو زبانه شدن ممكن است به شيوه زبان مادري و  به طور همزمان  اتفاق بيفتد كه به آن دو زبانگي طبيعي ( natural Bilingualism) گويند و يا يكي از زبانها به عنوان زبان دوم يا زبان خارجي فرا گرفته شود كه از آن به دو زبانگي مصنوعي  Artificial bilingualism)) ياد مي شود . ( 3)